Felsefe tarihinde “ben” (özne), genellikle düşüncenin merkezinde, sapasağlam duran bir kaynak olarak görülür. Ancak Jacques Derrida, bu metinde bizi alışılagelmişin dışına davet eder. Burada konuşan ne bir yazar ne de ilahi bir anlatıcıdır. Burada konuşan, metnin ritmi içinde kendini yok eden bir “işlev”dir.
Peki sana seslenen kim?
Bu bir “yazar”, bir “anlatıcı” ya da bir “deus ex machina” olmadığına göre, hem gösterinin hem de izleyicinin bir parçası olan bir “ben”dir; biraz da “sen” gibi olan bu “ben”, kendi durmaksızın süren ve şiddetli yeniden yazılışına aritmetik bir makine içinde tanıklık eden (veya buna maruz kalan) bir “ben”dir. Yerine geçme (ikame) işlemlerinin saf geçidi olarak işlev gören bu “ben”, tekil ve yeri doldurulamaz bir varoluş, bir özne ya da bir “hayat” değildir; aksine, yaşam ile ölüm, gerçek ile kurgu arasında gidip gelen yalnızca bir işleve ya da bir hayalete indirgenmiş bir “ben”dir. Bir terim ve bir tohumdur bu: kendini yayan bir terim, kendi sınırını (sonunu) içinde taşıyan bir tohum. Soluk almasını ölümüyle pekiştirendir. Tohum mühürlüdür; sperm sağlamdır.
Derrida bu fragmanda, öznelliğin “tekil ve kutsal” olduğu yönündeki hümanist inancı boşa çıkarır. “Ben“, burada metni yazan kişi değil, metnin kendi kendini yazma sürecinde (aritmetik makine) ortaya çıkan geçici bir etkidir. Bu “ben”, nefes alabilmek için (metnin akışı için) sürekli ölmek (sabit bir kimlikten vazgeçmek) zorundadır. “Tohum” ve “sperm” metaforları, metnin kendi sınırlarını aşarak yayılmasını (dissemination) temsil ederken; bu yayılmanın aynı zamanda bir sonu, bir mühürlenmeyi de içinde barındırdığını hatırlatır. Öznenin yerine “işlevin” geçmesi, yazının yazardan bağımsız, mekanik ama bir o kadar da hayaletimsi doğasını vurgular.
Derrida, J. (1972). Dissemination. Barbara Johnson (trans), London: The Athlone Press.
Edit: Can Murat Demir
