Yenilik ve düzen, bir toplumun bekası ile yıkımı arasındaki ince dengede duran iki kritik güçtür. Montaigne, Denemeler eserinde bir devleti “yenilik” kadar hiçbir şeyin rahatsız etmediğini savunarak, radikal değişikliklerin genellikle zorbalığa ve kargaşaya yol açtığına dikkat çeker. Ona göre, bir yapının ufak tefek kusurlarını düzeltmek adına temellerini sarsmak, hastalığı ölümle iyileştirmeye çalışmak gibidir. İnsan doğasındaki sabırsızlık, bizi mevcut sıkıntılardan bir an önce kurtulmaya iter; ancak Montaigne’in vurguladığı gibi, genel bir iyileşme sağlanmadıkça yapılan her aceleci müdahale, devleti düzeltmekten çok yıkmaya hizmet eder.
Bir devleti hiçbir şey yenilik kadar rahatsız etmez: Değişiklik hep kötülüğe ve zorbalığa yol açar. Bir tek parça bozulunca düzeltilebilir: Her şeyin özündeki bozulma ve çürüme eğiliminin bizi ilkelerimizden uzaklaştırmasına da karşı koyabiliriz; ama koca toplumu yeniden kalıba dökmeye, bu kadar büyük bir yapının temellerini değiştirmeye kalkmak, düzeltecek yerde silip süpürmek, ufak tefek kusurları toptan bir kargaşalıkla düzeltmek, hastalıkları ölümle iyi etmek, «Devlet değiştirmekten çok yıkmak isteyen» (Cicero) kimselerin işidir.
Dünyanın birden düzeleceği yoktur; ama insan kendini sıkan şey karşısında o kadar sabırsızdır ki, her ne pahasına olursa olsun ondan kurtulmak ister. Binlerce örnek de gösteriyor ki dünya böyle çabuk iyileşme aramaktan hep zarar görür: Durumunda genel bir iyileşme olmadıkça, bir an dertten kurtulması iyileşmesi demek değildir. (Kitap 3, bölüm 9)
Motaigne; Denemeler‘den…
Montaigne’in bu pasajda altını çizdiği temel uyarı, “kaotik bir iyileşme”nin imkansızlığıdır. Toplumlar yaşayan organizmalar gibidir ve büyük yapıların temelleriyle oynamak, geri dönüşü olmayan yıkımları beraberinde getirebilir. Yenilik ve düzen çatışmasında Montaigne, sabrın ve kademeli iyileşmenin önemini hatırlatır. Bir anlık dertten kurtulmak için tüm düzeni ateşe vermek, aslında kurtuluş değil, daha büyük bir felakete davetiyedir. Cicero’nun da belirttiği gibi, asıl tehlike devleti değiştirmek isteyenlerde değil, değiştirme maskesi altında onu yıkmaya niyetlenenlerin sabırsızlığındadır.
