Etiketlerin İnsan Hayatına Etkileri: Felsefi Bir Analiz

Etiketlerin insan hayatına etkileri, modern toplumun birey üzerindeki en belirleyici sorunlarından biri olarak karşımıza çıkmaktadır. İnsan, doğduğu andan itibaren toplumsal roller, sosyal statüler, görevler ve çeşitli kimliklerle kuşatılmakta; çoğu zaman bu etiketleri kendi varoluşunun ayrılmaz bir parçası olarak benimsemektedir. Ancak bu süreç, bireyin özgürlüğünü sınırlandırabilmekte, benlik algısını dönüştürebilmekte ve zamanla yabancılaşma duygusunu derinleştirebilmektedir. Peki, etiketlerin psikolojik, sosyolojik ve felsefi temelleri nelerdir? Toplumsal roller bireyin kimliğini nasıl şekillendirmektedir ve özgür bir yaşamın önünde neden bu kadar güçlü bir engel oluşturmaktadır? Bu yazı, etiket kavramını felsefi, psikolojik ve sosyolojik perspektiflerden ele almakta; bireyin kimlik, özgürlük ve yaratıcı varoluş arayışını kapsamlı bir biçimde analiz etmektedir.

Etiketin Tanımı ve Felsefi Ayrımı

Öncelikle “Etiket”in tanımıyla başlayalım:

Etiket, insan hayatı üzerinde egemenlik kuran, onu kısıtlayan, modern dünyanın bir nimetiymiş gibi servis edilen, bir çırpıda insanı köleleştiren her türlü toplumsal, ekonomik, siyasi rol veya vazifeye verilen genel bir addır.

Tanımdan da anlaşılacağı üzere, her bir Etiket alternatif bir hayatı simgelemekte ve insan varlığına gereksiz bir yük bindirmektedir.

Buradan yola çıkarak “Etiket”, içeriği itibarıyla her ne kadar bir sorumluluk ve “vazife” çağrışımı yapsa da, Schopenhauer’ın “mülk”ler diye tabir ettiği erdemlerden ayrılır. Çünkü filozofa göre bu mülkler insanı sıradanlıktan kurtarmakta ve onun yaratıcı, sanatkâr ruhunu ifade etmektedir. (Bknz. Yaşam Bilgeliği Üzerine Aforizmalar)

Felsefi literatürde -bilhassa Schopenhauer’da- “Yaşam Bilgeliği” başlığı altında üstünlüğü, yaratıcılığı ve soyluluğu niteleyen “mülk”lerden “Etiket” kavramını ayrı tutmalıyız. Bu ayrım, konu hakkında ölümcül bir nüansa işaret etmektedir. Kısaca, etiketler sıradan hayatın gereklerini yansıtarak gündelik hazları işaret etmektedir. Bu sebeple etiketleri birer köleleştirici makine gibi değerlendirmeli ve felsefenin yegâne amacı olan “erdemli ve yaratıcı insanın üretim alanı”ndan ayrı tutmalıyız.

Etiketleri Aşılayan Kurumsal Yapılar

Etiket aşılayan başlıca kurum ve sivil oluşumlar şunlardır:

• Televizyon
• Siyasi parti
• Medya
• Sivil toplum
• İdeoloji
• Aile
• Irk
• Din
• Dil
• Devlet
• Kariyer
• Toplum
• Değer yargıları (Ahlak)
• Teknoloji
• Kapitalizm ve tüketim

Felsefe ve Etiket İlişkisi

Felsefe, “hakikat sevgisi” ve “özgürlük” kavramlarından yararlanarak tanımlanabilir. Felsefe yapma olayı, etiketsiz (zincirsiz) özgür bir yaşamın saf bilginin ve hakikatin peşinde koşmayı gerektirir. Bu gereklilik aynı zamanda bilgeliğin de habercisi olmakla birlikte, felsefenin insan hayatındaki vizyonunu da sergilemektedir.

Filozofu, etiket’siz bir yaşamın peşinde olan bir peygambere benzetebiliriz. Felsefenin kutsallığı da bu noktada başlar. Felsefe, insan üzerine biçilmiş bu “etiketleri” yeniden tanımlama yoluna giderek, onları sarsmayı ve insanın neliğine vurgu yapmayı amaçlamaktadır. Bu çabasının yegâne amacı ise hasret duyduğu “biricik insan”dır.

Etiketlerin İnsan Hayatına Etkileri

Özgürlükten Yoksun Bırakma

Hayat zaten başlı başına bir yükken, insan kendisini daha da köleleştiren para, makam, şan, şöhret gibi zırvalıklara saplanır ve hayatını bu yönde sürdürmeyi seçer.

Özsaygıyı ve Anlamını Yitirme

Etiketlere sığınan ve onların gereklerini varoluş göstergesi olarak belleyen insan, artık nesneleşmiş ve kendi farkına varamasa da benliğini ve özsaygısını aşındırmıştır.

Yabancılaşma

Amaçların yer değiştirdiği ve hakikatlerin örtüldüğü bir hayat, insanı kendisine yabancılaştırır. Bu yabancılaşmanın sonu her zaman hüsrandır.

Sapkınlık

Amaçların yolundan sapması, yani araç ve amaçların yer değiştirmesi olayıdır. Hayatın tepetaklak edilmesini tanımlar ve değersiz olana tapma eğilimini içerir.

Aranot: Tasavvufun Konuya Bakışı

Tasavvuf kültürü, maddeye tıkılıp kalmış insan fenomenini “nefsaniyet” kavramıyla açıklamıştır. Madde âlemine dalan insan, evrendeki işleyişi ve asıl varoluşun gereklerini görememektedir. Tasavvuf, maddeyi tamamen reddetmeden, Tanrı’ya ulaşma arzusunu vurgulayarak, insan varlığının asıl amacının hakikate (Allah’a) ulaşmak/benzemek olduğunu dile getirmiştir.

Bu bağlamda:

• Etiketlerle yaşayan insan, biçimsel ve içi boş bir haz dünyasında debelenir,
• Madde ile yetinmeyip kendisine tapınmaya başlar,
• Ruhsal olgunluktan yoksundur,
• Tembelliği ve tüketmeyi sever,
• Etiketler maddeye müptela olan insanı yozlaşmış bir et yığınına dönüştürür. Her etiket bir role karşılık gelmektedir; roller ise geçici ve biçimsel konumlandırmalardır.

Yanılgının kaynağı buradadır ve bu yanılgıyı ancak felsefe ve sanatla beslenerek aşabiliriz.

Sonuç: Özgür Ruh ve Yaratıcı Varoluş

Özgür bir ruh, doğayla çatışmayan, sıradışı ve yaratıcı bir varoluş barındırır. Bu sayede tüm gereksiz yüklerinden arınarak hayatını özgürce sürdürmeyi amaçlamaktadır.

Yazarlar: Can Murat & Yeter Demir