Dil ve hafıza, bir yazarın geleceğe bıraktığı mirasın en kaygan zeminleridir. Montaigne, Denemeler eserinde dilin sürekli değişen yapısına dikkat çekerek, kitabını “az insanlar ve az yıllar için” yazdığını itiraf eder. Onun derdi yüzyıllar boyu sürecek bir dilsel anıt dikmek değil, o anki duygu ve düşüncelerini en dürüst haliyle kağıda dökmektir. Kendi yaşadığı dönemde bile dilin yarı yarıya değiştiğini gören yazar, asıl önemli olanın “anlaşılmak” ve arkasından söylenecek yalan yanlış sözlerin önüne geçmek olduğunu savunur. Montaigne için yazmak, öldükten sonra kendisine biçilecek yanlış suretleri yalanlamak için bırakılmış en güvenilir kanıttır.
Kitabımı az insanlar ve az yıllar için yazıyorum. Uzun ömürlü olabilmesi için daha sağlam bir dille yazılması gerekirdi. Bizim dilimizin bugüne kadarki sürekli değişmelerine bakılınca, elli yıl sonra şimdiki halinde kalacağını kim umabilir? Her gün elimizden kayıp gidiyor benim yaşadığım yıllar içinde yarı yarıya değişti. Şimdi artık olgunlaştı diyoruz; her çağ kendi dili için öyle der. Hep böyle kaçıp değiştiği sürece ben dilimizin bugünkü halinde kalmasını özlemem.
İyi ve yararlı yazılar onu kendilerine bağlayabilirse bağlar, göreceği rağbet de devletimizin kaderine göre değişir. Onun için kitabıma hiç çekinmeden kişisel birçok yazılar koyuyorum. Bunlar bugün yaşayan insanların işine yaramakla kalır ve orta anlayıştan öte özel bilgileri olan kimi insanları ilgilendirir.
Gördüğüm birçokları gibi benim ardımdan da olur olmaz sözler edilmesini istemiyorum doğrusu: Şöyle düşünürdü, böyle yaşardı; şunu ister, bunu istemezdi; ölürken konuşsa buna şunu der, şuna bunu verirdi; onu benden iyi tanıyan yoktu, gibi. Kitabımda edep kurallarının izin verdiği ölçüde eğilimlerimi, sevgilerimi az çok belirtiyorum; bilmek isteyene sözlü olarak daha da serbestçe ve içtenlikle açıklıyorum duyup düşündüklerimi. Ama bakmasını bilen bu anılarımda her şeyi söylediğimi, gösterdiğimi görür.
Yazıya dökemediğimi parmağımla gösteriyorum burada:
Verum animo satis haec vestigia parva sagaci
Sunt, per quae possis congnossere caetera tute. (Lucretius)
Görenlere kısacık göstermeler yeter
Üst tarafını kendin bulabilirsin.
İstenecek, aranıp bulunacak hiçbir şey bırakmıyorum kendimden. Sözüm edilecekse, doğru dürüst, gerçeğe uygun edilmesini istiyorum. Övmek için de olsa beni olduğumdan başka türlü göstermek isteyeni yalanlamak için öbür dünyadan seve seve kalkar gelirim.
Yaşayanlardan bile olmadıkları gibi söz edildiğini görmekteyim. Yitirdiğim bir dostumu (La Boetie) var gücümle desteklemeseydim, bin bir türlü suret biçeceklerdi ona.
(Kitap 3, bölüm 9)
Montaigne, Denemeler’ den…
Montaigne’in bu pasajda dile getirdiği en çarpıcı nokta, yazarın kendi “gerçekliğine” sahip çıkma çabasıdır. Bir insanın ölümünden sonra onun hakkında üretilen efsanelerin, gerçek kişinin üzerine nasıl bir gölge düşürdüğünü en yakın dostu La Boétie üzerinden bizzat tecrübe etmiştir. Dil ve hafıza birbirine ihanet etse de, Montaigne’in bıraktığı bu açık yürekli anılar, onun “olduğundan başka türlü” gösterilmesini engeller. “Yazıya dökemediğimi parmağımla gösteriyorum” diyerek okuyucusunu kendi ruhunun derinliklerine davet eden yazar, aslında en büyük dürüstlüğün kişinin kendi zaaflarını ve eğilimlerini saklamadan anlatması olduğunu gösterir.
